Αν ο Ομηρος ήταν γυναίκα!


Penelope and the Suitors

Penelope and the Suitors

 Μια ανατρεπτική σπουδή για την Οδύσσεια και τους ήρωές της!

Αν ο Ομηρος ήταν γυναίκα… Οδύσσεια ή Πηνελόπεια;

Από τα μαθητικά μας χρόνια έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε την Οδύσσεια μέσα από το εξής στερεότυπο οπτικό πρίσμα: ο γενναίος και θρυλικός ήρωας Οδυσσέας μετά την άλωση του Ιλίου βρίσκεται στο έλεος του Ποσειδώνα που, οργισμένος για την τύφλωση του τέκνου του Πολύφημου, θέτει ανυπέρβλητα εμπόδια στην επιστροφή του ήρωα. Ενώ ο ήρωας περιπλανιέται στο πέλαγος, η πιστή του σύντροφος Πηνελόπη παραμένει έγκλειστη στο παλάτι της Ιθάκης, έρμαιο της ερωτικής βουλιμίας των μνηστήρων που κατατρώγουν μπροστά στα ανίσχυρα μάτια της την περιουσία του οίκου του συζύγου της.

Για δύο πράγματα είμαστε απολύτως βέβαιοι για την ιθακήσια βασίλισσα: πρώτον, ότι είναι, πέραν κάθε αμφιβολίας, πιστή στον Οδυσσέα και, δεύτερον, ότι είναι ανίσχυρη στις πιέσεις των νεαρών αρχοντόπουλων τους οποίους καθυστερεί με το περίφημο τέχνασμα του σάβανου του Λαέρτη, το οποίο υφαίνει την ημέρα και ξηλώνει τη νύχτα. Ετσι σκιαγραφείται η κλασική εικόνα του βασανισμένου συζύγου που δεν επιθυμεί τίποτε άλλο παρά να επιστρέψει στη σύζυγό του, ενδίδοντας εν τούτοις στους καθ’ οδόν ερωτικούς πειρασμούς, και αυτή της αδύναμης συζύγου που περιμένει υπομονετικά το ταίρι της επί 20 χρόνια. Τι θα συνέβαινε όμως αν η εικόνα αυτή ήταν ψευδής; Η επιχειρηματολογία που θα εκτεθεί εν συνεχεία θα αποδείξει ότι η παραδοσιακή ερμηνεία μπορεί να είναι ψευδής, ανατρέποντας την εικόνα του Οδυσσέα ως οδυσσομένου και αυτήν της Πηνελόπης ως της άβουλης και ανίσχυρης συζύγου.

Ο Οδυσσέας, εν πρώτοις, ο οποίος ταλαιπωρείται για ατασθαλίες δικές του και των συντρόφων του, περνάει σχεδόν εννέα από τα δέκα χρόνια της περιπλάνησής του δέσμιος στα χέρια γοητευτικών γυναικών (Κίρκη, Καλυψώ) για τις οποίες, όπως φαίνεται από το ομηρικό κείμενο, δεν τρέφει μόνον αισθήματα αποστροφής και εξαναγκασμού. Το ίδιο το κείμενο της Οδύσσειας μας πληροφορεί υπαινικτικά ότι ο Οδυσσέας ευχαριστιόταν από την ερωτική του σχέση με την Καλυψώ.

Η σκηνή που έχει επηρεάσει ανεπιστρεπτί τη γνώμη μας για τη στάση του Οδυσσέα έναντι των ερωτικών του συντρόφων είναι η περίφημη στιγμή κατά την οποία ο Οδυσσέας θρηνεί, καθισμένος στο περιγιάλι του νησιού της Καλυψώς, ατενίζοντας το πέλαγος και αναθυμούμενος την πατρίδα του.

Αυτή η σκηνή επισκιάζει το γεγονός ότι ο Οδυσσέας κοιμόταν με τη νύμφη επί επτά συναπτά έτη (τον όγδοο χρόνο τον αφήνει να φύγει, Οδ. η 259-263) κατά τα οποία η επαφή της θεάς και του θνητού συνέβαινε ανελλιπώς και με τη φυσικότητα και την αναγκαιότητα που παρατηρείται στις σκηνές των συμποσίων (άλλωστε η ερωτική συνεύρεση γίνεται αφού οι ήρωες ευφρανθούν με εκλεκτό φαγητό και κρασί, Οδ. ε 193-227).

Εγκλειστος και σε ερωτική δουλεία

Βεβαίως ο ήρωας βρισκόταν σε μια σχέση απόλυσης εξάρτησης από τη νύμφη, εξάρτησης υλικής, συναισθηματικής και πνευματικής. Η Καλυψώ τού εξασφάλιζε μια τρυφηλή διαβίωση εφόσον αυτή ήταν ο απόλυτος κυρίαρχος του νησιού με την προϋπόθεση, φυσικά, ότι ο ήρωας εκχωρούσε κάποια μη αμελητέα ανταλλάγματα που καθιστούσαν την παρουσία του χρήσιμη στο νησί. Η Ωγυγία παρουσιάζεται με έντονο ειδυλλιακό χαρακτήρα που ανακαλεί εικόνες της ησιόδειας χρυσής γενιάς. Αναμφίβολα, όμως, παρά το ειδυλλιακό κλίμα του νησιού, ο Οδυσσέας βρισκόταν υπό το καθεστώς δουλείας, εφόσον δεν ήταν ελεύθερος να διαθέσει τον εαυτό του όπως επιθυμούσε και ήταν εξαναγκασμένος να αποδεχθεί τους όρους της διαβίωσης που η νύμφη τού έθετε. Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν ο Οδυσσέας διηγείται στο βασιλικό ζεύγος των Φαιάκων την παραμονή του στο νησί της Καλυψώς λέει ότι παρέμεινε αδιάλειπτα επί επτά χρόνια κοντά στη θεά (ένθα μεν επτάετες μένον έμπεδον, Οδ. η 259).

Μπορεί η ερμηνεία της λέξης «έμπεδον» να είναι «χωρίς διακοπή, συνεχώς» (ποιος θα ήταν ο λόγος όμως να διαβεβαιώσει ο Οδυσσέας τους Φαίακες ότι έμεινε στην Ωγυγία συνεχώς, χωρίς δηλαδή να έχει φύγει και να έχει επιστρέψει αργότερα;), όμως η υποβαλλόμενη από την ετυμολογία της λέξης έννοια (εν + πεδ-, ποδ-, πους)είναι αυτή της εξάρτησης από το έδαφος, της φυλάκισης, της αδυναμίας της κίνησης, όπως όταν κάποιος βρίσκεται έγκλειστος και αναγκαστικά περιορισμένος. Επιπροσθέτως, ο Οδυσσέας όφειλε, ως αντάλλαγμα της διατήρησής του εν ζωή, να ικανοποιεί την Καλυψώ υπηρετώντας την ερωτικά.

Διοικητικά ισχυρή και πολυμήχανη

Η Πηνελόπη είναι βεβαίως και αυτή αποκλεισμένη στον χώρο του οίκου της και οι κινήσεις της περιορίζονται από τον ασφυκτικό κλοιό των μνηστήρων που την περιβάλλει (αυτό υπαγορεύει η παραδοσιακή ερμηνεία). Η ιθακήσια βασίλισσα όμως βρίσκεται προστατευμένη στον οικείο της χώρο και η θέση της εκεί δεν εξασφαλίζεται από παραχωρήσεις υπηρεσιών (ερωτικών ή άλλων) έναντι κανενός. Αντίθετα μάλιστα εκείνη φαίνεται ότι κρατούσε τα ηνία της διοίκησης στα χέρια της. Κατά την περίοδο της απουσίας του Οδυσσέα μπορούμε με ασφάλεια να υποθέσουμε ότι, εφόσον ο Τηλέμαχος ήταν ανήλικος και ο Λαέρτης ζούσε αποτραβηγμένος στα κτήματά του, η Πηνελόπη φρόντιζε για τις υποθέσεις του παλατιού. Η διοίκηση του οίκου και η ανατροφή του Τηλέμαχου της ανήκουν αποκλειστικά.

Εκεί που παρατηρείται κενό εξουσίας είναι στη διακυβέρνηση της πολιτείας. Οταν ο Τηλέμαχος συγκαλεί τη συνέλευση του λαού της Ιθάκης, ο γέροντας Αιγύπτιος ομολογεί ότι από τον καιρό που έφυγε ο Οδυσσέας έχει σταματήσει κάθε πολιτική δραστηριότητα (Οδ. β 26-27). Και σε αυτό το σημείο η Πηνελόπη φέρεται μη συμβατικά: με την άρνησή της να υποκύψει σε οποιαδήποτε πίεση να παντρευτεί ξανά, η πολιτεία παραμένει ακέφαλη για το εξωφρενικά μακρό διάστημα των 20 ετών. Συγκρινόμενη με την Κλυταιμνήστρα (γιατί η Οδύσσεια διά στόματος Αγαμέμνονος συγκρίνει ρητά τις δύο ηρωίδες) η Πηνελόπη αποδεικνύει ότι ακολουθεί την πιο ρηξικέλευθη οδό, αντίθετα με τη βασίλισσα των Μυκηνών που ακολουθεί τη συμβατική οδό όταν επιλέγει να καλύψει το κενό της εξουσίας (υπηρετώντας παράλληλα και τους εκδικητικούς της σκοπούς) επιλέγοντας ως εραστή τον εξάδελφο του άντρα της.

Στον τομέα της εξουσίας (δηλαδή της μη παραχώρησης της εξουσίας) η Πηνελόπη φέρεται με μεγαλύτερο δυναμισμό από ό,τι η παραδοσιακή ερμηνεία αφήνει να διαφανεί. Η εμμονή της να παραμένει στον οίκο του συζύγου της ανύπαντρη προκαλεί την οργή των μνηστήρων, οι οποίοι την προτρέπουν να επιστρέψει στο σπίτι του πατέρα της από όπου θα μπορέσουν να τη διεκδικήσουν νόμιμα: παράλληλα προκαλεί και την αγανάκτηση του Τηλέμαχου που βλέπει, εξαιτίας της κωλυσιεργίας της μητέρας του, το πατρικό του βιος να κατατρώγεται από τα ξένα αρχοντόπουλα. Και ο Τηλέμαχος επίσης θα επιθυμούσε να είχε επιστρέψει η Πηνελόπη στον πατέρα της. Εκεί ο νόμος όριζε ότι θα επιλεγόταν ο καλύτερος μνηστήρας (πιθανώς αυτός που θα πρόσφερε τα περισσότερα δώρα). Ενίοτε η επιλογή επιτυγχάνεται με τον ορισμό από τον πατέρα της νύφης ενός αγωνίσματος, ο νικητής του οποίου κερδίζει και το χέρι της πριγκίπισσας. Στην Οδύσσεια όμως και αυτόν ακόμη τον ρόλο, τον ρόλο του πατέρα, τον αναλαμβάνει η ίδια η Πηνελόπη θέτοντας η ίδια το αγώνισμα (τη δοκιμασία του τόξου) και ορίζοντας το έπαθλο. Η βασίλισσα είναι σαφώς ισχυρότερη και πιο ανεξάρτητη απ’ όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως.

Το παιχνίδι με τους μνηστήρες

 Η παραδοσιακή εικόνα της Πηνελόπης ανατρέπεται εκ νέου όταν εξεταστεί η επαφή της με τους μνηστήρες, ο άλλος τομέας όπου έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τη βασίλισσα ως άβουλη και ανίσχυρη. Η βασίλισσα, αντίθετα, παρασύρει τους μνηστήρες σε ένα παιχνίδι δόλου και απάτης στο οποίο τους όρους τούς θέτει η ίδια. Εκτός από το περίφημο σάβανο του Λαέρτη που είναι το γνωστότερο τέχνασμα που χρησιμοποιείται από την Πηνελόπη, με το οποίο εξαπατά τους μνηστήρες επί τρία χρόνια, η επαφή της με τους μνηστήρες δεν είναι η σχέση εξουσιαζόμενου (Πηνελόπη) από ισχυρά μέλη της ανδρικής κοινωνίας (μνηστήρες), αλλά αποκτά τον χαρακτήρα ερωτικής συνομιλίας. Ο Αντίνοος κατηγορεί ανοιχτά την Πηνελόπη ότι δελεάζει ερωτικά τους μνηστήρες στέλνοντας επιστολές και δίνοντας κρυφές υποσχέσεις στον καθένα χωριστά (Οδ. β 85-95). Συνειδητά επίσης, η βασίλισσα στη ραψωδία σ της Οδύσσειας (158-283) νιώθει τη διάθεση να προκαλέσει τον ερωτικό πόθο των παλικαριών που την πολιορκούν προκειμένου να αποσπάσει περισσότερα γαμήλια δώρα και να πλουτίσει τον οίκο της. Με τη συνεργία της θεάς η Πηνελόπη γίνεται ομορφότερη (με πρόσωπο πιο άσπρο και από το φίλντισι), ψηλότερη και λυγερόκορμη καθώς περιλούζεται με το ερωτικό μύρο της Αφροδίτης. Οταν εμφανίζεται με θεϊκή μεγαλοπρέπεια και ομορφιά στους μνηστήρες, τότε η ψυχή τους γεμίζει από έρωτα και όλοι ποθούνε να κοιμηθούν μαζί της (σ 212-213).

Οι μνηστήρες δεν διαπράττουν παρά ένα αδίκημα, σύμφωνα με τον Ομηρο και την ηθική της εποχής: κατασπαταλούν ξένη περιουσία που δικαιωματικά ανήκει στον Τηλέμαχο. Αν οι μνηστήρες είχαν περιοριστεί στις ερωτικές τους διεκδικήσεις και δεν είχαν επιδοθεί σε ασύδοτη κατανάλωση των υλικών αγαθών του Οδυσσέα, τότε θα ήταν σχεδόν άμεμπτοι.

Η ερωτική πολιορκία τους προκαλεί ακόμη και αισθήματα συμπάθειας στη βασίλισσα. Σε μια πολύ προσωπική στιγμή, όπως είναι η στιγμή που ο άνθρωπος ονειρεύεται, η τρυφερότητα της Πηνελόπης απέναντι στους μνηστήρες της εκφράζεται περίτρανα. Το όνειρο που διηγείται στον ζητιάνο – άντρα της μιλάει για το κοπάδι με τις χήνες της που καταστρέφεται ολοσχερώς από έναν μανιασμένο αετό (Οδ. τ 535-569). Η Πηνελόπη θρηνεί για τον χαμό των πουλιών της, ένας θρήνος που δεν μετατρέπεται σε χαρά ούτε όταν μαθαίνει ότι οι χήνες ήταν οι μνηστήρες και το φονικό πουλί ο άντρας της. Η Πηνελόπη, μέσα στη συναισθηματική ελευθερία που χαρίζουν τα όνειρα, δείχνει αισθήματα συμπόνιας απέναντι στην ομάδα των νεαρών παλικαριών που ίσως και η ίδια διαισθάνεται ότι προορίζονται να χαθούν. Βεβαίως είναι γνωστό ότι οι μνηστήρες πρόκειται να χαθούν εξαιτίας της αλαζονείας τους, της υβριστικής τους συμπεριφοράς και των ατασθαλιών που διέπραξαν. Και είναι η ίδια η Πηνελόπη που ορίζει το τέλος τους βάζοντας, κυριολεκτικά, στα χέρια του Οδυσσέα το φονικό όπλο. Ο Οδυσσέας είχε προετοιμάσει το έδαφος απομακρύνοντας τα όπλα από τη σάλα του παλατιού. Η τελική λύση όμως δίνεται από το χέρι της Πηνελόπης που αποδεικνύεται ότι κατέχει μήτιν ισάξια αυτής του Οδυσσέα. Η μακρά συνομιλία της Πηνελόπης με τον ζητιάνο – Οδυσσέα (ραψωδία τ), κατά την οποία ο Οδυσσέας έχει χρησιμοποιήσει κατά κόρον απάτη και δόλο (έχει αποκρύψει επιμελώς την ταυτότητά του και έχει διηγηθεί στην Πηνελόπη ψευδείς ιστορίες), έχει αποτέλεσμα η βασίλισσα να μηχανεύεται τον αγώνα της τοξοβολίας, που βγάζει από την αμηχανία τον πολυμήχανο Οδυσσέα ως προς την εύρεση μέσων εξόντωσης των μνηστήρων.

Ενα πλήθος θηλυκών δυνάμεων

Εχοντας αποδείξει ότι η Πηνελόπη κινείται δυναμικά στον χώρο του οίκου της και στον χώρο των ερωτικών της συνομιλιών δεν θα ήταν άκαιρο να συμφωνήσουμε με τον Αγαμέμνονα που ισχυρίζεται ότι το κλέος της βασίλισσας υπερβαίνει αυτό των συγχρόνων της γυναικών. Με την εμμονή της στη διατήρηση των δικαιωμάτων της και την άρνησή της να υποκύψει στις πιέσεις των μνηστήρων και του Τηλέμαχου διατήρησε επί 20 χρόνια σταθερή τη θέση της στην κοινωνία της Ιθάκης και στις καρδιές των θνητών ανθρώπων και έγινε τραγούδι χαρίεν που τη δοξάζει σε όλες τις μέλλουσες γενιές.

Αναμφίβολα το ιλιαδικό κλέος του Οδυσσέα αμφισβητείται σοβαρά στη δραματική σκηνή της Οδύσσειας και αφήνει ικανά περιθώρια για τη δυναμική παρουσία της Πηνελόπης. Στην τελευταία αναμέτρηση των δύο συζύγων, όταν η Πηνελόπη καλείται να δεχθεί ότι ο ξένος που έχει απέναντί της είναι ο άντρας της, η βασίλισσα εξυφαίνει τον τελευταίο της δόλο, τη δοκιμασία της νυφικής της κλίνης (Οδ. ψ 171-204). Ζητά από την Ευρύκλεια να τη μετακινήσει έξω από τον θάλαμό της έτσι ώστε ο «ξένος» να κοιμηθεί μοναχός του. Ξέσπασμα οργής από τον Οδυσσέα ακολουθεί τα λόγια αυτά της βασίλισσας, εφόσον η κλίνη, που είχε σμιλευτεί από τον ίδιο τον ήρωα από έναν κορμό ελιάς που ήταν ακόμη ριζωμένος στη γη, ήταν αμετακίνητη.

Η προσταγή της Πηνελόπης σήμαινε ότι κάποιος είχε εισαχθεί στα συζυγικά τους μυστικά, περίτρανη απόδειξη της απιστίας της. Η Πηνελόπη όμως εξαπατά μαζί με τον Οδυσσέα και εμάς τους αναγνώστες που αθώα διαβάζουμε αυτούς τους στίχους και ταυτιζόμαστε με τον οργισμένο σύζυγο. Και μόνον όταν η Πηνελόπη προκαλεί την απαρίθμηση των σίγουρων σημαδιών της ταυτότητάς του, του επιτρέπει να μοιραστεί το κρεβάτι της. Σε αυτό το σημείο η Πηνελόπη αποδεικνύεται ευφυέστερη του Οδυσσέα.

Η Οδύσσεια είναι ένα έπος στο οποίο ο κεντρικός ήρωας καλείται να αποδυθεί την ιλιαδική του ταυτότητα και να αντιμετωπίσει πλήθος θηλυκών δυνάμεων (θεϊκών, τερατόμορφων και άλλων), τις οποίες πρέπει να υπερνικήσει προκειμένου να επανακτήσει τη χαμένη του πατρίδα. Από την άλλη, η καρτερική Πηνελόπη αποδεικνύεται ισχυρή, διοικητικά ικανή, ερωτικά αυτεξούσια και άξια δολοπλόκος. Καθώς προβάλλεται η γυναικεία πλευρά τόσο έντονα και η θηλυκή ευαισθησία είναι διάχυτη σε όλο το έπος, δεν είναι καθόλου αδικαιολόγητο που στα τέλη του προηγούμενου αιώνα ο βρετανός λογοτέχνης Samuel Butler ισχυρίστηκε ότι ο ποιητής της Οδύσσειας ήταν γυναίκα!

Από το Βήμα

Η κυρία Ε. Δ. Καρακάντζα είναι επισκέπτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Τέξας, στο Οστιν, στο Τμήμα των Κλασικών Σπουδών.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s